Dịp lễ vừa rồi tôi chinh phục thêm được một 'cột mốc' nữa trong nghiệp đọc sách năm nay: hoàn thành Nhà Hoang (Bleak House) của Charles Dickens trong 8 ngày. Cuốn tiểu thuyết đồ sộ này mới được nhà Phúc Minh in, lần đầu được dịch ra tiếng Việt, chia làm 3 tập, mỗi tập 526 trang - tổng cộng là 1578 trang. Kỷ lục cũ thuộc về Middlemarch của George Eliot, 2 tập, dày khoảng 1100 trang, đọc xong trong hai tuần. Tôi coi đây là hai đỉnh "Everest" mà mình 'leo' bằng mắt trong năm nay. Cảm giác đọc xong như nhìn thấu cả cõi người, nhưng hành trình để đi lên cái đỉnh ấy cũng vật vã và lắm lần muốn buông xuôi vì quá mệt.

Động lực đọc hai cuốn này, phần lớn đến từ cuộc bình chọn "100 tiểu thuyết xuất sắc nhất mọi thời đại" mới đây của tờ The Guardian, trong đó Middlemarch của Eliot xếp hạng 1 và Bleak House của Dickens xếp hạng 12. Dickens là tác giả có sách nhiều thứ 2 (sau Woolf) lọt vô bảng vàng này với 4 cuốn, với các vị trí tiếp theo thuộc về David Copperfield (hạng 33), Great Expectations (hạng 35) và Our Mutual Friend (hạng 73). Ở bảng bình chọn của độc giả, ông cũng có 4 cuốn, thay Our Mutual Friend bằng A Tale of Two Cities (Hai Kinh Thành) - cũng là cuốn tôi vừa đọc lại trong năm nay.

Nhà Hoang đáng đọc không? - Rất đáng. Nhưng nếu bạn chưa từng đọc bất cứ thứ gì của Dickens, đừng vội đọc nó, vì sẽ gục ngã sau 100 trang. Còn với những ai đã mê Dickens, thì đây là một "toà thành tiểu thuyết" mà bạn phải khám phá.

Từ một "fan cuồng" của Dickens và đọc (và xem hầu hết các phim chuyển thể) các tác phẩm của ông, tôi tạm chia ra "ba lối dẫn để bước vào Nhà Hoang":

1. Charles Dickens là nhà văn siêu hạng, tiểu thuyết gia đại tài, người kể chuyện bậc thầy với những cú "cliffhanger ending" (mà sau này bọn Hollywood thuổng và chế ra cái gọi là "cú twist" để câu kéo khán giả. Hầu hết các tiểu thuyết của ông đều được viết dưới dạng "feuilleton", chia thành nhiều kỳ, in báo trước rồi sau đó mới tuyển lại in thành sách. Để tạo sự li kì hồi hộp cho độc giả, hay nói thẳng toẹt ra là để bán được báo, Dickens sáng tạo ra một kỹ thuật viết được gọi là "cliffhanger" với những đoạn kết (mở) cho mỗi chương khiến hàng vạn độc giả phải sốt ruột chờ hàng tuần để chờ xem điều gì xảy ra tiếp theo. Không chỉ ở Anh, độc giả Mỹ thế kỷ 19 cũng phải đứng xếp hạng ở bến cảng New York chờ tàu Anh cập bến, chỉ để biết nhân vật của Dickens còn sống hay đã chết. Kỹ/nghệ thuật viết "cliffhanger" của Dickens điều khiển sự tò mò của độc giả, thể hiện rõ nhất trong mấy cuốn Oliver Twist, Great Expectations (là hai cuốn được chuyển thể lên màn ảnh nhiều nhất với... cả chục phiên bản khác nhau) và A Tale of Two Cities (cuốn tiểu thuyết bán chạy nhất mọi thời đại, với hơn 200 triệu bản in).

Tôi phải nói ngay là kĩ thuật viết "cliffhanger" ít xuất hiện trong Nhà Hoang, hoặc ít nhất, phải đến giữa tập 2 và nửa đầu tập 3, nó mới xuất hiện trong những chương li kì hồi hộp nhất và cũng xuất sắc nhất. Nhưng để đi đến đó, bạn phải cực kỳ tập trung, đạt được trạng thái "flow" (dòng chảy) và việc đọc sau đó trở nên đơn giản (và sướng) hơn nhiều.

Thay vì dùng kĩ thuật viết cliffhanger để "chiêu dụ" độc giả, Dickens tập trung vào xây dựng cấu trúc để dựng lên một mê cung xã hội với vô số nhân vật khác nhau (phải dùng con số "hàng tá" để đếm số lượng nhân vật xuất hiện trong cuốn này).

Great Expectations và A Tale of Two Cities có một “động cơ” kể chuyện rất mạnh. Dickens luôn tạo cho người đọc cảm giác: “Chuyện gì sẽ xảy ra tiếp theo?” với những sợi dây treo lơ lửng. Đó chính là thứ khiến cliffhanger hoạt động cực kỳ hiệu quả.

Nhưng Bleak House vận hành khác. Nó không giống một sợi dây mà giống một mạng nhện, một mê cung. Và dựng được một cái siêu mê cung về xã hội nước Anh dưới thời Victoria như thế, thì phải là một kẻ đại tài và ở thời điểm tài năng, tư tưởng đều chín muồi (Dickens viết Nhà Hoang năm 1852-53 ở tuổi 40-41).

Ông Vladimir Nabokov - người chê bai Dostoevsky "rậm lời" lại đi khen một ông "siêu rậm lời" là Dickens rằng, "ông ta chưa bao giờ viết hay hơn thế". Một ông phê bình gia danh giá khác là Chesterton nhận xét rằng: “Bleak House chắc chắn không phải cuốn sách hay nhất của Dickens; nhưng có lẽ nó là tiểu thuyết quan trọng nhất”. Harold Bloom - phê bình gia danh tiếng người Mỹ, trong cuốn The Western Canon, coi Bleak House là kiệt tác vĩ đại nhất của Dickens.

2. Nhà Hoang là cuốn tiểu thuyết thứ 9 trong sự nghiệp của một đại văn hào nước Anh thời đại Victoria, sau David Copperfield và trước Great Expectations - hai cuốn tiểu thuyết được xem là hấp dẫn nhất của ông. Nhưng khác với hai cuốn tiểu thuyết kể về hành trình trưởng thành của nhân vật với những khúc ngoặt của số phận kì vĩ, Nhà Hoang mời gọi ta bước vào một mê cung xã hội của London thế kỷ 19, mà ngay từ trang đầu tiên, đã dự báo sự mù mịt, tăm tối và kì quái:

"Thời tiết tháng Mười một quá khủng khiếp. Trên đường phố bùn lầy chồng chất như thể nước lũ vừa mới rút khỏi mặt đất, và cũng không lấy gì làm lạ nếu có ai bắt gặp một con khủng long Megalosaurus dài chừng 40 foot trông như một con thằn lằn khổng lồ đang lạch bạch lội ngược lên dốc khu Holborn."

Một thứ không khí ẩm ướt sương mù đặc Anh và một con quái vật từ thời tiền sử xuất hiện trên đường phố - Dickens ngầm dự báo rằng, chuyện gì cũng có thể xảy ra, kể cả những bí mật đã chôn vùi cũng sẽ bị khai quật và đưa ra ánh sáng. "Dĩ vãng dơ dáy dễ gì giấu giếm" là đây, thưa quý vị.

Và rồi... hàng tá nhân vật xuất hiện, từ giới quý tộc giàu sang đến những kẻ cơ nhỡ sống lề đường, từ quý bà từ thiện, nghệ sĩ nửa mùa, bọn luật sư cánh hẩu, tay thám tử ranh ma, đám người hầu, bọn con ở, từ người bảo trợ đến những kẻ được bảo trợ... Tất cả bọn họ người trực tiếp, kẻ liên đới - đều bị cuốn vào một mê cung chằng chịt của vụ kiện thế kỷ "Jarndyce chống lại Jarndyce" được xử tại toà Đại Pháp (Chancery) hàng chục năm không có hồi kết, mà những kẻ liên đới coi nó như một lời nguyền số phận, không khôn hồn mà rút ra thì chỉ có nước đi đời nhà ma.

Để dựng lên một thế giới, một mê cung chằng chịt hàng tá nhân vật đủ hạng người như thế, Dickens phải sử dụng một kĩ thuật kể chuyện cũng lần đầu tiên xuất hiện trong văn nghiệp của ông: có hai người kể chuyện khác nhau và gần như song hành cùng nhau. Câu chuyện thứ nhất được kể bởi một người kể chuyện ngôi thứ ba toàn tri và một người kể chuyện ngôi thứ nhất (nhân vật nữ chính Esther Summerson). Và khi hai người kể chuyện cùng tồn tại, Dickens có thêm một trò chơi rất hay: người kể chuyện toàn tri biết những thứ Esther không biết, trong khi Esther lại biết những thứ người kể chuyện kia không trực tiếp kể cho chúng ta.

Khi bập vào tập đầu tiên, tôi gần như bị lạc trong cái mê cung nhân vật ấy và phải lên Wikipedia check... hồ sơ nhân vật để xem bọn họ xuất hiện với vai trò gì. Nhưng vượt qua được cuốn hai và thuộc "profile" nhân vật, tôi phải thừa nhận rằng, không có nhân vật nào Dickens đưa vào mà không có một mục đích nào đó, hoặc là để phục vụ cho câu chuyện, hoặc là để ông mỉa mai, châm biếm cái xã hội tư sản Anh thế kỷ 19 đầy rẫy những thứ đạo đức giả kể cả bọn quý tộc giàu sang kệch cỡm đến đám trung lưu rởm đời và những kẻ khốn cùng bị hắt hủi.

Stefan Zweig - một văn hào người Áo - người tôn sùng Dickens là một trong ba "bậc thầy văn chương" (cùng với Balzac của Pháp và Dostoevsky của Nga) viết (trong cuốn tiểu luận Ba Bậc Thầy) về tài năng dựng nhân vật của Dickens như thế này:

"Tôi tự hỏi liệu có ai từng liệt kê hết thảy các nhân vật từng cúi đầu chào ta trong tác phẩm của Dickens chưa? (...). Kìa bọn họ, bị lôi kéo vào dòng đời cùng với những ý nghĩ ngông cuồng, quái gở và tính tình lập dị, cùng với nghiệp đoàn kỳ khôi và những chuyến du hành lý thú. Dẫu bọn họ đông lúc nhúc, thế mà chẳng ai giống ai. Chúng ta được xem những chi tiết cá nhân cặn kẽ nhất; bọn họ không đơn thuần chỉ là bản phác hoạ, mà là những con người sống động nhất với mọi giác quan phát triển toàn diện. Bọn họ chẳng phải thứ tưởng tượng ra từ trí sáng tạo phong phú, mà thực là những con người bằng xương bằng thịt, được nhào nặn và định hình từ sự thông thái và am tường vô song của bậc thi nhân. Sức mạnh thâm nhập của ông thật diệu kỳ. Dickens là thiên tài hình dung".

Ngài Tòng Nam tước Leicester Dedlock - nhân vật quyền thế và giàu sang bậc nhất trong Nhà Hoang nhờ kế thừa một di sản đồ sộ của dòng họ đã tồn tại hơn 700 năm. Và một trong những di sản đó là... bệnh gút, căn bệnh của đám người giàu sang trưởng giả chứ không thể là mấy thứ bệnh truyền nhiễm của bọn người hạ lưu được. “Căn bệnh này được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác của một dòng họ lẫy lừng. Nó là một phần phẩm giá của họ”.

Phu nhân của ông là quý bà Lady Dedlock - một người phụ nữ xinh đẹp quyền quý và ngạo mạn dù đang phải che giấu một bí mật nhơ nhuốc từ quá khứ phóng đãng của mình, đã phải thú nhận với đứa con vô thừa nhận của mình rằng: "Từ lâu, mẹ đã dùng sự điên rồ để đáp lại sự điên rồ, dùng kiêu hãnh đối chọi với kiêu hãnh, dùng khinh miệt đáp trả lại khinh miệt, dùng thách thức đối đầu thách thức, và áp đảo sự phù phiếm của người khác bằng cách tỏ ra phù phiếm gấp đôi."

Lady Dedlock là nhân vật xuất sắc bậc nhất - không chỉ trong Nhà Hoang mà có thể tính cả toàn bộ tiểu thuyết của Dickens - bởi cái bi kịch của bà như phơi bày cái thói đạo đức giả và đầy định kiến đám người quý tộc, như lời đe doạ của tay luật sư quỷ quyệt khi biết được bí mật của bà: "Nếu trăng kia có từ trời cao rơi xuống cũng sẽ không khiến ông ấy choáng váng bằng việc bà ngã khỏi vị trí cao quý của mình với tư cách là phu nhân của ông ấy."

Đấy là một xã hội mà "Việc nhân đức bị biến thành lớp phấn son tô điểm cho những kẻ đầu cơ danh vọng rẻ tiền, những kẻ lừa đời lấy tiếng, một bọn nói như rồng leo làm như mèo mửa, luồn cúi đến độ không thể hèn mọn hơn trước những kẻ có quyền thế, tâng bốc lẫn nhau và không khoan dung với những người muốn bí mật bảo vệ kẻ yếu khỏi bị sa ngã thay vì khoe khoang và tự ca ngợi nhằm nâng cao bản thân khi người khác đã ngã xuống".

Đấy là cái xã hội, cái đám người thời nào chả có.

Tôi chỉ điểm một vài nhân vật thôi. Còn hàng tá nhân vật khác trong cuốn tiểu thuyết này mà đọc xong, bạn sẽ khó lòng quên được bọn họ.

3. Một lối dẫn khác vào Bleak House dễ tiếp cận hơn, dễ thở hơn - đấy là loạt phim truyền hình cùng tên của đài BBC chuyển thể Nhà Hoang của Dickens thành một drama series dài 15 tập vào năm 2005 và được xem là một trong những thành tựu xuất sắc của phim truyền hình Anh, được trang Metacritic bình chọn là một trong 15 "Best TV Shows of All Time" với số điểm cao chót vót (93/100).

Tôi chưa có thời gian xem trọn bộ series này, mới chỉ xem qua những tập có trích đoạn của phu nhân Lady Dedlock (do Gillian Anderson đóng) và phải thừa nhận là họ chuyển thể cực kỳ trung thành với tiểu thuyết, gần như đúng từng câu thoại. Những phân đoạn thể hiện cảnh quý bà Dedlock sụp đổ danh vọng vì quá khứ nhục nhã bị phơi bày được Gillian Anderson diễn xuất sắc, tiếc là trượt mất giải Emmy và giải Bafta của Anh. Nhà Hoang bản truyền hình đã được BBC phát hành DVD với bộ 3 đĩa. Các bạn có thể đặt mua trên Amazon.

Cuối cùng, tôi phải dành lời khen tặng cho bản dịch công phu của dịch giả Crimson Mai, người tốt nghiệp ngành sáng tác văn chương tại đại học bên Anh và mất 5 năm để dịch cuốn tiểu thuyết đồ sộ này của Dickens ra tiếng Việt và cả người biên tập Anh Trâm Trần, cũng mất tới 3 năm cho bản dịch và tự nhận "làm vì đam mê".

Đọc Dickens, với tôi, cũng là từ đam mê!

Tác giả bài viết và hình ảnh: Le Hong Lam